A. 1900-1940

ELEKTRIFICATIE, BRANDSTOF, JAN REITSMA, DE CRISIS EN DE MOBILISATIE

1. ELEKTRIFICATIE

“In de 20e eeuw komt het tot de verdere vergroting van het bewoonde dorpsgebied, aanvankelijk door de bouw van woningen aan de Burenlaan en het Laantje ten NO van de kerk, in een later stadium gevolgd door een meer planmatige uitbreiding ten westen hiervan.” 1

Op 18 december 1911 wordt de tussen Witmarsum en Pingjum staande coöperatieve elektriciteitscentrale ‘Witmarsum-Pingjum-Arum’ in gebruik genomen. De coöperatie stelt zich ten doel de levering van elektrische stroom tegen een zo laag mogelijk tarief. Uit veiligheidsoverwegingen is men verplicht lampen met een bajonetfitting te gebruiken. 2 Al spoedig hierna besluiten de ingelanden van het waterschap de twee voor het Pingjumer dorpssilhouet karakteristieke watermolens af te breken aan de Molenlaan en de Witmarsumerweg en deze te vervangen door een elektrisch gemaal.

In februari 2015 verschijnt een artikel in het dorpsblad ‘Yn ‘e Halsbân’ van Sjoerd Vriesema, over gebruik van fossiele brandstoffen in Pingjum. Zo gebruikt men vanaf het einde van de 19e eeuw eerst turf en steenkool voor de verwarming:

“De allerlaatste turven werden omstreeks 1980 gestookt. De Pingjumers werden de laatste eeuw van turf voorzien door o.a. Eize Smit, Frans Burry, Durk en Wieberen Bruinsma en D.W. & W.D. Sieswerda. Vanuit de zuidoostelijke veengebieden werd de turf per boot aangevoerd en ze werden opgeslagen in hun  schuren aan resp. de Grutte Buorren, Lytse Buorren en Leanefeart om hun weg verder te vinden naar vier(!) bakkerijen en vele woonhuizen. Langzamerhand werd de turf verdrongen door bruinkool en steenkool.”

2. BRANDSTOF, STOOMFIETSEN EN AUTO’S

Het is ook de eeuw van de opkomst van aardolie-producten zoals petroleum, benzine, diesel en huisbrandolie. Petroleum (voor het koken, verwarming en tractoren) is op diverse adressen beschikbaar, zoals bij Sikke Hiemstra. Hij heeft er een bestaan in gevonden en voor zijn pand staat sinds eind jaren ’30 een Esso benzinepomp en later zelfs een tweede voor ‘super’. Rintsjebaas de Vries heeft de Shell pomp als extra inkomstenbron. En bij het vrachtrijdersbedrijf van D.W. Sieswerda staat omstreeks 1960 een BP dieselpomp, want paard en wagen maken plaats voor bromfietsen en auto’s. Vanaf 1906 worden deze voorzien van een geregistreerde B-kentekennummer:

De Motor- en Rijwielwet van 10 februari 1905 (Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, no.69) bepaalde o.a. dat auto’s en motoren voorzien moesten worden van een nummerbewijs. Deze moesten vanaf 1 januari 1906 aangevraagd worden bij de Commissaris van de Koningin van de provincie waar men woonde. Op de provinciale griffies werden registers aangelegd om de uitgegeven nummers in vast te leggen. De nummerbewijzen zijn persoonsgebonden en werden in principe ‘voor het leven’ aan de houder verstrekt. Bij het aanschaffen van een nieuw voertuig (auto of motor) behield de eigenaar zijn eigen nummer. Wel konden nummers om allerlei redenen vervallen, waarna ze opnieuw werden uitgereikt.3

Het eerste kenteken in Pingjum wordt in 1907 geregistreerd op naam van Tjitze Hoekstra: een stoomfiets met B-247. Lang heeft Tjitze niet genoten van zijn gloednieuwe stoomfiets, want het Nieuwsblad van Friesland: Hepkema’s krant van 4 september 1907 meldt het volgende:

WITMARSUM, 31 Augs. Vrijdagavond omstreeks 11 uur kwam op den weg Pingjum—Witmarsum Dr. Hoekstra met zijn stoomfiets in botsing met een gardeniershooiwagen van L. J. S. uit Witmarsum, die geen licht op had. De stoomfiets werd vrij wat gehavend en Dr. H. bekwam eenige ontvellingen aan de handen.

In juni 1908 ontvangt Dhr. Hoekstra het nummer B-314, mogelijk voor een automobiel. In hetzelfde jaar wordt de Oldsmobile van koopman Douwe Sieswerda geregistreerd met het kenteken B-295. Iedereen uit het dorp wordt door Dhr. Sieswerda vriendelijk uitgenodigd een ritje te maken met dit buitenlandse wonder op wielen. De derde aanvraag uit Pingjum is afkomstig van Siebren Bruinsma. Zijn auto krijgt in 1915 kentekenplaat B-1333 (zie afbeelding 15b. Fotograaf: J.J. Sieswerda). De andere nummerbewijzen uit Pingjum 1907-1950 zijn te vinden op http://kentekens.tresoar.nl/index.php?naam=&plaats=Pingjum&nummer=&submit=eenvoudig+zoeken

B-1333, kenteken van Siebren Bruinsma (1915)
afb. 15b: auto-kenteken van Siebren Bruinsma (1915)

3. JAN REITSMA / KAATSEN

Een kaatser van uitzonderlijk groot formaat is de Pingjumer ‘bindebaes’ en dorsmachine-voorman Jan Reitsma (1869-1959). 4 Hij wint 9 keer de PC in Franeker, waarvan 3 keer het koningschap (1893, 1899, 1903) en 4 keer de Bondspartij. Reitsma (zie afbeelding 16 en 17) gaat te voet naar de kaatspartijen, gedurende welke hij voortdurend als warming up in een kiezelsteen knijpt. Voorts onderbreekt hij slechtlopende kaatspartijen om in de nabije kroeg het toilet te bezoeken en enkele glazen beerenburg te nuttigen, met de motivering: “No haw ik better sicht op ‘e ballen krigen!” Na het behalen van een eerste prijs – hij wint er tenslotte 258 – legt de kaatsreus ’s avonds laat bij het passeren van het huis van zijn verloofde Tryn een bloem uit de zegekrans in de vensterbank van haar woning.

Reitsma
afb. 16: Jan Reitsma

Jan Reitsma staat als ‘uitslager’ bekend om al achteruitlopend de op het perk geserveerde ballen goed geplaatst te retourneren. Per fiets in pandjesjas rijdend naar en van Franeker is hij op hoogbejaarde leeftijd jarenlang een trouw bezoeker van de PC, krijgt daar een ereplaats voor de bestuurstent, krijgt in de pauze van PC-voorzitter notaris mr. K. Bijlsma als blijk van hulde soms het verzoek even kort te willen opstaan: ”Jan wol wol even stean gean, tink?”, waarna de voormalig koning-kaatser het hierop volgend ovationeel applaus staande met een introverte stilzwijgendheid en ontroerende kalmte in ontvangst neemt.

afb. 17: Bondspartij
afb. 17: Pingjum wint Bondspartij (1897). Van links naar rechts: Bernardus Wiersma, afgevaardigde Douwe Jogchums Sieswerda, Jan Reitsma, Taeke de Jong

Ook de jeugd uit Pingjum wint in deze eeuw in Wommels mooie 1e prijzen (gouden horloges): FREULE:
– A° (1910) >Jan Reitsma jr./ Jan P.Dijkstra/ Otto Postma;
– A° (1927) >Dirk L. Hilarides/ Seakje R. de Vries/ Tjerk S. Hiemstra;
– A° (1959) >Tjalling S. Huizinga/ Oebele Di. Wijnalda/ Jan v/d Meer;
– A° (1981) >Abe B. Kooistra/ Dirk H. de Haan/ Sjoerd A. Nieuwenhuis.

In hun jonge jaren brengt het partuur Tjeerd J. Oppedijk/Ruurd B. Posthumus/Rients G. Gratama veel prachtige prijzen mee terug naar hun geboorteplaats. Voorts moet Bartele Kooistra – een kop groter dan de meesten van zijn leeftijdgenoten – met ere worden genoemd. Zijn liefhebberij van en zijn prestaties in de Friese balsport is recht evenredig met zijn lichaamslengte. Zijn zoon Abe Kooistra zal later met nadruk de duidelijke voetstappen van zijn vader drukken, met dit verschil dat hij hem in kwaliteit niet alleen zal weten te evenaren, maar royaal te overtreffen (winnaar Freule A° 1981 & KNKB klasse kaatser). Voor een volledig overzicht van 100 jaar kaatsen in Pingjum verwijzen we in dit verband naar Tj. Huizinga’s “Yn’e bân 1896-1996 fan Penjum”, 1996.

De Harmonie, opgericht in 1894, is een muziekvereniging die zich vaak laat horen in het dorpje Pingjum (zie afbeelding 17a. Bron: archief J.J. Sieswerda).

Pingjumer Harmonie (1919)
afb. 17a – muziekvereniging De Harmonie (1919)

4. DE CRISIS

Na de crash op zwarte donderdag in oktober 1929 op de effectenbeurs van New York volgt na de financiële crisis een wereldwijde economische crisis met in de jaren dertig massale werkloosheid. De aanleg van de Afsluitdijk in de nabijheid biedt voor de bewoners van Pingjum geen passende arbeid; werkloze (land)arbeiders worden dagdelen bezig gehouden met bijvoorbeeld figuurzagen in de ‘bierhalle’. In het boek SESI van Nynke Sietske de Vries wordt beschreven hoe herbergier-timmerman Rintje de Vries en zijn gezin de crisis ervaart:

Ondertussen waren we in crisistijd beland. De ‘fleur’ (vrolijkheid) raakte uit de mensen, uit het dorp en ook uit onze herberg. De belastingen gingen omhoog, de verdiensten omlaag en wij kostten meer dan dat wij met elkaar konden verdienen.5

In dit decennium beschikt het dorp overigens nog steeds over een florerende middenstand: café (1) café/logement (1) benzinepomphouders (2) petroleumventers (2) bakkers (4) slagers (3) barbier (1) kapper (1) schoenmakers (2) kleermaker (1) kruidenier (1) drogist (1) kleine kruideniers(talrijke) fotograaf (1) vrachtrijders (2) wagenmaker/klokkenluider (1) turfschippers (2) brandstofhandelaren (2) eierhandelaar (1) galanteriewinkel (1) klompenhandelaren (2) autobeurtdiensten (2) melkboeren (2) winkels voor garen/textiel (2) rijwielherstellers (2) dorpsomroeper (1) timmerbedrijven (3) beurtschipper (1) groentewinkels (3) huisschilders (2) ijzer/hoefsmeden (2).

In de landbouwbedrijven wordt nog uitsluitend gebruik gemaakt van de inzet van paarden. De tractor doet pas intree na de tweede wereldoorlog.

Het dorpsleven voltrekt zich nog steeds volgens gedetailleerde protocollen:

  1. bij overlijden:
    (1) waarbij een overleden man door mannen en een overleden vrouw door vrouwen is ‘bekleed’.
    (2) het ‘leed’ aanzeggen door het ganse dorp bij overlijden door de leedaanzegger.
    (3) de samenstelling van de begrafenisstoet: voorop de leedaanzegger (leider van de stoet), vervolgens de dragers met zwarte lijkbaar waarop de kist, bedekt met zwart lijkkleed, dan de mannen met zwarte hoge hoed, tenslotte de vrouwen met zwarte voile.
    (4) ; drie keer een rondgang om het kerkhof bij een begrafenis om de boze geesten te verdrijven onder het ritmisch in een gevoelig samenspel luiden van beide klokken in ‘vierkante slag’, waarbij het luiden van de kleine klok voorafgaat bij een overleden vrouw en de zware klok bij een overleden man. 7
  2. bij geboorte volgt de (voor)naamgeving een vast patroon: de eerste zoon krijgt de voornaam van de vader van de vader, de tweede zoon de voornaam van de vader van de moeder, de volgende zoons de voornaam van de broers van de vader/moeder; bij de geboorte van dochters zien we de matriarchale pendant: de eerste dochter wordt genoemd naar de moeder van de moeder, de tweede dochter naar de moeder van de vader, de volgende dochters naar de zusters van de moeder/vader.
  3. het sluiten van contracten met landarbeiders en dienstboden op 12 mei als vaste datum.
  4. de kermis / kaatsen van de eerste klassers wordt gehouden o de eerste zondag in september, met respect voor de lokale kerkgangers; een week eerder de kaatspartij voor de leden van de eigen kaatsvereniging (de ‘lyts Penjumer merke’).
  5. Het iedere dag luiden van de torenklok stipt na klokslag 12.00 (warme maaltijd) & 18.00 (avondbrood) uur is dan ook nog in gebruik.
  6. afgeschaft in 1882: de Viering van St. Jansdag (27 december). 6

Het is niet allemaal kommer en kwel tijdens de jaren 30. Er zijn ook prettige momenten. Zo wordt in 1936 de verloving van prinses Juliana met prins Berhard uitbundig gevierd in Pingjum (zie afbeelding 17b. Bron: archief J.J. Sieswerda).

afb. 17b - schoolfeest ter ere van de verloving van prinses Juliana
afb. 17b – feest ter ere van de verloving van prinses Juliana

5. DE MOBILISATIE (1939-1940)

Op 28 Augustus 1939 wordt door de regering de Algemene Mobilisatie van het Nederlandse leger afgekondigd. Ook voor de gemeente Wonseradeel – met de Wonsstelling (zie afbeelding 18) binnen zijn grenzen – krijgt dit consequenties, zoals blijkt uit de notities van de toenmalige burgemeester Johan Weerstra. Op 23 augustus ontvangt hij een telegram “Waarschuwing voormobilisatie”, op 24 augustus gevolgd door het telegram “Voormobilisatie.”

Vervolgens komt op 28 augustus het telegram met de aankondiging: “29 augustus Algemene Mobilisatie van Land en Zeemacht. Paarden vordering en motorrijtuigenvordering.” Met de vorderingscommissie wordt een regeling getroffen over het voorbrengen van ruim duizend paarden. Dezelfde dag komt er ook nog een telegram binnen van het Ministerie van Economische Zaken over distributie van levensmiddelen, controle op hamsteren en prijsopdrijving en over opgave van aanwezige benzine. De verzamelplaats voor de paardenvordering is Witmarsum, die voor de motorrijtuigenvordering Pingjum en Arum. 7

de Wonsstelling
afb. 18: de Wonsstelling (kaart)

De Wonsstelling is een 7 kilometer lange stelling van Zurich aan de Waddenzeedijk tot aan Makkum aan de IJsselmeerdijk, achter de natuurlijke hindernis de Gooijumervaart en de Melkvaart. In 1939 wordt er ten zuiden van Pingjum aan de weg naar Wons een legerbarak in de ‘finne’ van boer Wiebe de Jong gebouwd voor de huisvesting van vaderlandse militairen in hun onpraktische uniformen met stijve, opstaande, knellende uniformkraag, poeties om de onderbenen en zware ‘kistjes’ aan de voeten. 8

Het is bij deze tijdelijke legering gebleven, want Pingjum heeft geen specifieke rol in de ‘Stelling Wons’ gespeeld, behoudens een bescheiden inundatie (= ondergelopen land) op Bûtendyk, enkele vooruitgeschoven veldversterkingen van de Wonsstelling op zijn grondgebied en een kwartierfunctie bij troepenverplaatsingen. De eigenzinnige boer Pieter de Jong nabij Pingjum is de watermassa a.g.v. de inundatie (zie afbeelding 19) in maart 1940 dermate zat, dat hij eigenmachtig dijken begint door te steken om zijn landerijen weer droog te krijgen. Dit wordt hem door het leger niet in dank afgenomen en hij wordt daarvoor strafrechtelijk vervolgd.

Wonsstelling - innundaties
afb. 19: de Wonsstelling – inundaties

Inmiddels is de stelling Kornwerderzand met de bouw van moderne kazematten van gewapend beton (kosten: fl. 2.215.000,-) gereed om een aanval in de rug van de marinehaven den Helder en de ‘vesting Holland’ te blokkeren:

Voor de ligging van de kazematten is als uitgangspunt aangenomen dat van alle kanten artillerievuur kan komen, zij het het meest waarschijnlijk uit de NO tot ZO richting (de Friese kust dus). Voor de bovendekkingen is een betondikte aangenomen van 2 meter; de muurdikte bedraagt 2½ tot 3 meter, de binnenmuren tenslotte hebben een dikte van 1½ meter gekregen. Hiermee kunnen de kazematten weerstand bieden aan een voortgezette beschieting met geschut tot een kaliber van 21 cm en aan incidentele treffers tot kaliber van 28 cm. De kazematten liggen in twee linies en bestrijken beide kanten van de Afsluitdijk. De stelling is bewapend met 21 zware mitrailleurs type Schwarzlose kaliber 7.9 mm., drie kanonnen van het kaliber 5 cm en een marine anti-tankkanon van 5 cm.9

De organieke bezetting van Kornwerderzand bestaat uit 7 officieren en 220 onderofficieren en manschappen. De bediening van de kanonnen is afkomstig van het Regiment kustartillerie. Het zoeklicht wordt bediend door het Regiment Genietroepen. Commandant van de stelling is kapitein C.F.J. Boers. Tijdens de Algehele Mobilisatie groeit het Nederlandse veldleger van 100.000 naar 350.000 man onder opperbevelhebber van de Nederlandse Strijdkrachten generaal Izaak H. Reijnders. In februari 1940 wordt hij opgevolgd door generaal Henri G. Winkelman. Deze wisseling van de wacht heeft tot gevolg dat meteen in de strategie de Grebbeberg wordt opgenomen als het hart van de Nederlandse centrale defensielinies: een onttrekking van troepen aan de noordelijke provincies, die later bij de strijd om Stelling Wons voor de kop Afsluitdijk node zullen worden gemist door de afwezigheid van verbindingseenheden en lange afstandsvuur.

In Duitsland is de oorlogsopbouw voelbaar en zichtbaar aanwezig. Zo worden tijdens de mobilisatie en de Tweede Wereldoorlog brieven van en naar Duitsland uit voorzorg door de Obercommando der Wehrmacht geopend en ‘geprüft’ (= onderzocht) en verschijnt er op de enveloppen stempelteksten: “EIN VOLK HILFT SICH SELBST KRIEG-WHW” oftewel “EEN VOLK HELPT ZICHZELF OORLOG-WINTERHULPSWERK”. En wat de Duitse censuur niet aanstaat komt niet aan op z’n eindbestemming. 10

OPMERKELIJK:
In de voorzomer van 1939 kampeert een aantal Duitse jongeren op het erf van boerderij P. de Jong aan de Stuitlaan tussen Pingjum en Wons. Dagelijks maken zij aan de hand van kaarten grote wandelingen en fietstochten in de omgeving. De verbazing van boer De Jong is groot, als de Duitse troepen op 12 mei 1940 zijn erf betreden en hij in hun midden een van de kampeerders herkent. Ook kapitein Van der Linden is na afloop van de strijd verbaasd over het feit, dat de Duitsers over betere topografische kaarten beschikken dan hijzelf en dat op die kaarten zelfs de kazematten genummerd staan aangegeven! 11

Voetnoten:

  1. Monumentenzorg, rijksdienst van de, Pingjum, gemeente Wûnseradiel, beschermde stads- en dorpsgezichten, 1988
  2. Frieswijk, Joh. e.a., Geschiedenis van Friesland 1750-1995, pag. 73
  3. Historisch project Tresoar, oude Friese nummerbewijzen voor auto’s en motorfietsen. Zie: http://kentekens.tresoar.nl/
  4. Huizinga, Tj., Yn ‘e bân 1896-1996 fan Penjum, pag. 221
  5. De Vries, N.S., Sesi – een oorlogsrelaas van een jonge Friese vrouw voor haar broer in Nederlands-Oost-Indië, pag. 21
  6. Speerstra, R. J., De vierkante slag, Leeuwarder Courant dd 28. 12. 2002
  7. Topper, J., de Wonsstelling, pag. 18
  8. Ebbens, O., en E. Wijga, Dodendam MCMXLVI, pag. 108
    Stichting Kornwerderzand, geschiedenis van de verdedigingswerken, pag. 17
  9. Stichting Kornwerderzand, geschiedenis van de verdedigingswerken, pag. 5, 10
  10. Briefwisseling van Hilde Oelmann uit Braunschweig (adres: Wilhelm Bode Str. 11) en Spandau-Berlijn, Duitsland, aan Aukje Sieswerda (Pingjum). Er is echter weinig bekend over Brunhilde Emma Marie Kate Oelmann alias Hilde (1907-1983). De twee vrouwen leren elkaar kennen in de jaren ’20. Hilde werkt op een kleuterschool. Tijdens WO II worden een aantal brieven en ingesloten foto’s van Hilde Oelmann-Raszat in beslag genomen door de Duitse Wehrmacht. Mevrouw Oelmann is in januari 1941 getrouwd en zij heeft drie kinderen in 1945: Gerda Ursula Herma Fisher-Raszat, Udo Raszat en Christ(i)anne. Archief Dhr. J.J. Sieswerda. Udo Raszat
  11. Topper, J., de Wonsstelling, pag. 50

Contact met de webbeheerder: klik hier

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s