500-1300

De vroege middeleeuwen (500 – 1300)

Het op de hoge zuidelijke kwelderrug van de Marne gelegen Pingjum gaat in de loop der eeuwen door met ophoging van de vestigingsplaats met mest en kwelderzoden teneinde de bewoning te kunnen voortzetten. De terp wordt gebruikt als woonplaats, verbouw van akkergewassen, het stallen van vee en het winnen van regenwater. De in de terp opgegraven stortbekers (zie afbeelding 3), glazen zonder voet, uit de 7e en vroege 8e eeuw gaan door voor elitair en zijn een uiting van een hoge organisatiegraad. 1

afb. 3 - stortbekers
afb. 3: stortbekers

De uit de terp voorts tevoorschijn gekomen ‘muntschat van Pingjum’ (zie afbeelding 4), bestaat uit zilveren Karolingische munten, die met name onder de regering van Karel de Kale (823-877) – een kleinzoon van Karel de Grote – sterk in circulatie zijn gebracht. 2 In de laatste tien jaar van zijn regering kunnen de vele muntwerkplaatsen de vraag naar zilveren penningen en na 864 ook van zilveren halve penningen niet aan, zeker in de tijd vóór St. Maarten als men aan zijn financiële verplichtingen moet voldoen.

afb. 4: muntschat Pingjum
afb. 4: muntschat Pingjum

Uit opgravingen van de Rigeterp (1918 & 1921) vlakbij Rommerdastate kan worden vastgesteld, dat de fasen van bewoning – dankzij het gevonden aardewerk en andere resten – vanaf het begin van de jaartelling lopen tot in de volle middeleeuwen. De aanwezigheid van geïmporteerd Karolingisch draaischijfaardewerk steunt de opvatting dat de terpbewoners langs de Pingjumer Halsband deel hebben gehad aan de internationale handel: op de Noordzee, de Rijn en naar de Oostzee. 3

In staatkundig opzicht staan er veranderingen voor de deur. In 1077 wordt de bisschop van Utrecht beleend met het graafschap van Stavoren en in 1086 met Westergo en Oostergo tot 1165. Dan komt de zogenaamde Condominiumperiode, een tijdvak dat volgens N. Algra heeft geduurd tot 1165 tot 1233. 4 In 1165 komt het Condominiumverdrag tot stand. Hierbij krijgt de graaf van Holland en de bisschop van Utrecht het gemeenschappelijke bestuur over Westerlauwers Friesland. Het heeft geduurd tot 1233, als de Hollandse graaf Floris IV naar Franeker reist, het recht op Friesland voor zichzelf opeist en hem daar laat huldigen tot heer van Friesland. 5

Gedurende de drie à vier eeuwen dat de kloosters in Friesland hebben bestaan, zijn ze van groot nut, gezag en invloed geweest. De 43 kloosters en conventen in het gewest hebben 20% van de cultuurgrond in bezit. In Groningen beheren 25 kloosters en conventen 25% van de cultuurgrond. De kloosters verlenen wegens hun aanzienlijke grondeigendommen dikwijls krachtige hulp tot het aanleggen van zeedijken, het graven van vaarten, het leggen van sluizen e.d. Voorts ondersteunen zij het bouwen van parochiekerken, de verbetering van landerijen, de landaanwinning, de afgraving van hoge venen, het tot stand brengen van vele openbare werken, de verbetering van de bouwkunst, de landbouw en vele handwerken: het boter- en kaasmaken. 6

In 1186 wordt ten noordwesten van Pingjum op ’t Sân het klooster ‘Vinea Domini’ (zie afbeelding 5, uit: onbekend) gesticht door het klooster ‘Lidlum’ nabij Tzummarum. 7 De bewoners zijn premonstratenzers of norbertijnen, een kloosterorde in 1120 gesticht door Norbert van Gennep in de abdij Prémontré bij Lyon. De kanunniken zijn in het wit gekleed (‘wythearen’), leven sober, leggen zich toe op handenarbeid, eredienst en zielszorg. De Norbertijnen leven volgens de regel van Augustinus. Hun regel luidt: “ad omne opus bonum paratus (= tot elk goed werk bereid.)”.

kloosters
afb. 5: kloosters – Vinea Domini

De ‘sânwei’ verbindt het klooster met Pingjum. Het zeldzame bewijs van de activiteiten van het klooster is een afdruk van een lakzegel (zie afbeelding 6, uit: De Vrije Fries, 1995), gevonden in de nabijheid van het voormalige klooster. Het is de mal van het lakzegel van de prepositus van Vinea Domini. Prepositus of proost betekent: vooraanstaand, van oorsprong dekens, later wereldlijke personen die recht spreken over leken. Aan de dekens worden landerijen geschonken. Het zijn uiteindelijk zeer winstgevende ambten. Proosten komen als regel uit de voornaamste geslachten. Een proosdij is ten slotte erfgoed.

afb. 6: lakzegel Vinea Domini
afb. 6: lakzegel Vinea Domini

Vinea Domini zal zonder twijfel een rol hebben gespeeld bij de (uit)bouw van de parochiekerk in Pingjum – een kerk, reeds op een lijst in 1270 genoemd – een uiting van de ontwikkeling tot hoofddorp van het gebied binnen de Halsbân (gouden hoep). De Halsbân is in de 12e eeuw aangelegd: een ringvormige dijk om het dorp, zowel een gigantisch als uniek project voor die tijd. Gigantisch, omdat alles met handkracht is gebeurd: graven met de schop en vervoer met de kruiwagen of draagberrie. Uit berekeningen blijkt, dat men voor de 20 kilometer lange Halsbân 3 miljoen draagberries grond heeft gesjouwd. Bij de uitvoering van dit immense karwei heeft ongetwijfeld iedere Pingjumer een bijdrage moeten leveren, want tussendoor heeft men immers ook het normale landwerk – ploegen, zaaien, oogsten – moeten doen. Uniek, omdat de dijk breder en hoger is dan elders. Bovendien is het de eerste ringvormige dijk in Friesland. De Halsbân biedt Pingjum bescherming tegen overstroming en biedt zoetwatervoorziening voor grond en gewas en van (drink)watervoorraden voor mens en dier. 8

Deus mare, Friso litora fecit: God heeft de zee geschapen, de Fries de dijken. Deze uitdrukking wordt gebruikt “om de taaiheid van de Fries in zijn eeuwenlange strijd tegen het water en zijn volharding bij de aanleg van de ‘gouden hoep’ te tekenen”. 9 De verklaring van het woord ‘halsbân’ is eenvoudig. Bij hal kan gedacht worden aan ‘hoogliggende grond’ of ‘hoge rug’, hetgeen door de aanwezigheid van kwelderwallen rond Pingjum zou kunnen. Bij band kan er verband bestaan met ‘ban’, dat ‘rechtsgebied’ of ‘gebied onder de ban of toezicht van een grietman’ kan betekenen. 10

De genoemde ontwikkeling leidt tot een relatieve toename van niet-agrarische functies op de dorpsterp en een dichtere bebouwingsstructuur. In 1287 wordt het klooster Vinea Domini – in het bezit van 8 à 10 boerderijen onder Pingjum en grondbezittingen onder Kimswerd, samen totaal 800 pondemaat – door de norbertijnen vanwege een overstroming verlaten en in ca. 1495 overgebracht naar Bolsward. 11 In 1399 wordt gemeld dat de kerk van Pingjum door kanunniken van het klooster bediend behoren te worden en niets wijst erop dat hierin nadien verandering is gekomen. Pingjum heeft een oude vicarie en derhalve een rijk vermogensfonds. De oudste kerkenlijstjes van Westergo maken er al melding van dat Pingjum een oude instelling is vóór de 13e eeuw. Dat vinden we gereflecteerd in een vermogen van 52½ pondemaat (ruim 20 hectare) landbezit. Vervolgens komt Vinea Domini wegens wanbeheer in 1558 weer onder Lidlum, wordt ontruimd, vervalt in 1570 aan het bisdom Leeuwarden en tenslotte in 1579 aan het gewest. 12

Voetnoten:

  1. Bos, Jurjen M., Archeologie van Friesland, 1995, pag. 155
  2. Bos, Jurjen M., Archeologie van Friesland, 1995, pag. 59
  3. Jansma, K. e. a.., Wûnseradiel, dat âlde, âlde paad, pag.29
  4. Algra, N., Rechtshistorische aspecten van het Landrecht der Vriesne, 1996
  5. Huisman, K., De lizzing van Suthermutha en Kempenesse, FRYSLAN (2004, nr.1), pag. 10
  6. Eekhoff, W., Beknopte geschiedenis van Friesland, 1851, pag. 88
  7. Brouwer, J.H. e.a., Encyclopedie van Friesland, MCMLVIII, pag. 650
  8. Boer, A., de e.a., De Pingjumer Gulden Halsband “Monument van de Maand”, oktober 1994
  9. Brouwer, J.H. e.a., Encyclopedie van Friesland, MCMLVIII, pag. 249
  10. Huisman, Kerst, de Pingjumer Gouden Halsbân yn ’t roun, LC sneon & snein 26 aug 1978
  11. Spahr v/d Hoek, J.J., Geakunde fan Wûnseradiel, pag. 446
  12. Brouwer, J.H. e.a., Encyclopedie van Friesland, MCMLVIII, pag. 650
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s